Sobanın Yanında Kahve Öğüten Kız, 1882

“Bütün renklerimi yoğunlaştırarak sonuçta yine sükunete ve ahenge ulaşıyorum. Doğada, Wagner’in müziğine benzer bir durum var; kocaman bir orkestra tarafından seslendirilse bile mahrem bir yanı var…”

Kız kardeşi Willhelmina’ya, 1888

Kısaca kahve serüvenine değineceğiz bu yazıda. Van Gogh’un kahve üzerine çizimleri ve Wagner’in bu eşsiz bestesi eşlik edecek sizlere. Bir bardak kahveden ilk yudumu almanızla birlikte, vücudunuzda başlayan canlılığın temsili olarak hayal etmenizi istiyoruz bu besteyi.
Kahve Öğüten Kadın, 1881

Vincent’ı etkileyen şeylerden birisi kuşkusuz müzikti. Kuş seslerinin ya da ilahilerin bile onun ruh halinde yarattığı izleri fark etmenin pek güç olmadığından bahsedilir. Ama onun müzik zevkini oluşturan esas husus Alman besteci Richard Wagner’dir. Van Gogh’un büyülenmiş bir şekilde mektuplarında bahsettiği iki müzisyenden birisidir Wagner. Van Gogh’un yeni doğduğu sene Wagner 40 yaşında olmasına rağmen, yalnızca 7 sene fazla yaşamıştı Vincent’tan…

Kahve Demliği ile Natürmort, 1888

Peki ya van Gogh bir opera bestesi olsaydı, sizce adı ne olurdu? Öngörülebilir belki ama “Mavi ile Sarının Harmonisi” fazlaca uygun duracaktır.

Çiçeklerle Vazo, Kahve Demliği ve Meyveler, 1887

Van Gogh, gerek renkleri gerek tarzı ile birçok kişi tarafından tanınabilir hale gelmiş sanatçılardan şüphesiz. 1890 yılında yaşamı son bulan ressamın son 10 yılı içerisinde yaptığı bazı yağlı boya tabloları dışında, eskiz çalışmaları ve mektup köşesi karalamaları vardı. Elbette birçok sanatçının her döneminde bu tarz çalışmalar söz konusudur; ancak bizim için bunları önemli kılan kısım kahve detaylarıdır. Her birinde küçük de olsa kahveye ya da kahve ile ilgili bir şeye yer verdiği çalışmaları eşliğinde biraz da kahvenin tarihinden bahsedelim.

Mavi Sırlı Kahve Demliği, Toprak Çömlek ve Meyve ile Natürmort, 1888

Kahve ile ilgili her atölyede anlatılan klasik bir hikaye vardır. Bu hikaye, Antonius Faustus Naironus (Banesius) adlı bir filoloğun, Latince olarak yayımladığı belge sayesinde öğrenilmiştir. Daha sonra ufak tefek değişikliklere uğrasa da hikaye aynı kalmıştır. Hikayeye göre, M.S. 800-900 arası Etiyopya’da yaşayan Kaudi (Kaldi) adında bir çoban vardır. Keçilerini otlatan çobanın bir gün, keçilerindeki aşırı hareketlilik dikkatini çeker. Bir yandan otlayıp bir yandan çalılık kenarındaki meyvelerden yediklerini fark eder. Tabii çoban Kaudi merak eder. Meyvenin tadına bakmamak olmaz. Denedikten sonra hayvanlarındaki aynı canlılığın onda da başladığını görür. Bilirsiniz ki kahveyi sadece keyif olsun diye tüketmeyiz. Çalışma süresini ve odaklanmayı artırmak için ucuza uyku satın alma yöntemlerinden birisidir kahve. Bizim toplumumuzda da özellikle “Türk Kahvesi” bu amacın temel direğidir.

Kahve Demliği ile Natürmort, 1888

Hikayenin devamında, bir gün bizim çoban ile bir keşişin yolları kesişir. Keçileri sayesinde keşfettiği bu meyveden keşişe de bahsedince, keşiş merakla bu meyveyi denemek ister. Keşiş önce kahve meyvesini bir değirmenden geçirip toz haline getirir. Daha sonra da kaynar suyu bu toz haline getirdiği meyvenin üzerine döker ve voilà! Muhtemelen tarihte içilmiş olan ilk kahve…

Kahve Değirmeni, Pipolul ve Sürahi ile Natürmort, 1884

Tabii aynı zamanda din adamı olan keşiş, bu içeceğin onu daha dinç ve enerjik yaptığını görünce bu meyvelerden manastıra da götürmeye karar verir. Manastırda sabaha kadar süren ayinler, uyanık kalmayı da gerektirdiği için bu meyve herkes için Tanrı’dan bir lütuf gibidir. Bu sayede kahve hep daha çok talep edilen ve hızlıca yayılan bir içecek haline gelir.

Şapkalı Yetim Adam Kahve İçiyor, 1882

Bir diğer anlatıma göre de bir Hıristiyan manastırındaki çoban, keşişlere keçilerinin uyumadıklarından dert yanar. Hep bir hareket halinde olan ve durmak bilmeyen keçilerle başa çıkmakta zorlanan çobanın yanına, keçilerin otladıkları alanı kontrol etmesi için 2 keşiş gönderilir. Hayvanların otladıkları alanda, koyu kırmızı renkte küçük meyveleri olan bir bitki dikkatlerini çeker. Daha sonra bu meyveleri toplayıp öğütürler içecek hale getirirler.

Çocuk ve Kadın Kahve Demlerken, 1890

Kahve ile ilgili en önemli noktalardan birisi de uzun süre yalnızca sıvı halde insanlara verilmesidir. Uzun yıllar hiç kimse bunun bir ağaçtan elde edildiğini bilmemiş, doğal olarak Etiyopya dışına da çıkarılamamıştır. Bugün konumuzla ilgili olarak 5 Aralık Dünya Türk Kahvesi günü olarak kutlanmaktadır. Bu ışıkta size kısaca kahve hikayesinden bahsettik. Ama günün anlam ve önemli ile ilgili asıl dikkat çekmemiz gereken husus, Cumhuriyetimiz kadınlarının seçme ve seçilme haklarını elde ettikleri günün de bugün olmasıdır. 5 Aralık 1934…

Kaynakça:

*ANTMEN, A. (2008), 20. Yüzyıl Batı Sanatında Akımlar, İstanbul

**İzmir Kahve Festivali Workshop Anlatıları (2019)