14 ya da 15. yüzyıl Avrupa resimleri, bize form açısından en doğru şemayı sunmaya çalışmıştır. Yani figürlü resimde form önemliydi. Orta Çağ İtalya’sı ya da şehir devletleri yani Avrupa’sına baktığımızda ise form, henüz zigottur. Yani kendi yağıyla kavrulacağı uzun bir dönem vardır önünde.

Aziz Francesco Stigmatizasyonu, Giotto
13. yy sonu 14. yy başı

“İkon kırma” ya da “İkonoklazm” yani sanatçı kavramını yıkıp geçen olaya geçecek olursak, sanatsal ilerlemenin nasıl durduğuna bir bakalım. Sanatçı bir nevi ürettiği şeylerin mucidi olarak düşünülürse ve her ürettiği eser de icat olursa, İkonoklazm’da icat ve mucide yer yoktur. Doğal olarak da ihtiyaç duyulacak şeye karar veren halk değil üst kesimdir, yani Kutsal Kilise. Bu koşullar altında da sanatçının tek şansı mevcut koşullara boyun eğerek çalışmaktır.

Crevole Madonnası, Duccio
1283-84

8. yüzyılda başlayan bu İkonoklazm ile İkinci İznik Konsili toplanarak birtakım bildiriler yayınlarlar. Sanatçı olayını bitirdiklerini ve bu işi kendi kontrollerine aldıklarını, onların artık sadece bir aracı olduğunu ve sadece verilen görevleri yerine getirmek zorunda olduklarını açıkça belirtmişlerdir. Yapacakları şey silip süpürülen Grek’i unutmaları ve elde avuçta kalan zanaat ağırlıklı neyse onları eski usul kopya etmektir. Yeni bir üretim olması kabul edilemezdir. Acıdır ki zanaat prim yaparken sanat bitip gitmiştir.

İsa Çizimi, Andrea Mantegna
1490

İtalya da bundan nasibinden almıştır elbette. İkonoklazm’dan sonrayı düşünelim. Aradan 400 yıl geçsin ve 1200’lü yıllardayız. Italo-Byzantine tarzın babası olarak bilinen sanatçılara bakalım. Bonaventura Berlinghieri, Bizans tarzını kendi sanatına uygularken el yazmalarından, ikonalardan yararlanmış ve yeri gelmiş freskleri bile incelemiş bir sanatçıydı. Bu yok zamanda, henüz Orta Çağ’dan çıkmaya vakit varken sanatçılar inceleme sayesinde ilerleme kaydetmiştir. 8-9. yüzyıllarda yaşanan iki ayrı İkonoklazm dönemi yaklaşık 80-90 sene kadar bir sanat tahribatına neden olmuştur. Sebepleri de kendilerince oldukça geçerliydi elbette, çünkü konu dindi. Ancak yüzyıllar sonra, ilerlemenin kilitlerinden birinin ikonalar olduğu düşünülünce ne kadar acımasız bir şey olduğu apaçık görülmektedir.

Son Yargı (detay), Pietro Cavallini
14. yy başı

Rönesans resminin Giotto ile filizlendiğini varsayarsak 13-14. yüzyıllar bu çığır açan dönemin başlangıcı olur. Evvelinde Roman Realizmi 13. yüzyılın başlarında popülerken Italo-Byzantine tarzın da 13. yüzyıl ortalarında en önemli örnekleri verilmiştir. Berlinghieri ailesinin en büyüğü olan Berlinghiero Berlinghieri’nin, yani Bonaventura’nın babasının 12. yüzyılın son çeyreğinde 1175-76 yılları civarı doğduğu zannedilmektedir. Yani Bizans etkileri bu şartlarda İtalya’da 12. yüzyıl sonlarına gelebildi. O zaman 12. yüzyılın başlarında İtalya ne çiziyordu?

Çarmıha Geriliş, Bonaventura Berlinghieri
1260-70

Elbette bulunan çeşitli eserler ve adı bilinen çeşitli sanatçılar günümüzde vardır. Benim ise adını geçireceğim isim Alberto Sotio’dur. Bu sorunun cevabını bulmamda bana ışık tutan isim bu olmuştur. Uzun ince figürler, simetrik Bizans şeması, elbette vazgeçilmez altın yaldız ve diğer bir takım niteliklerden farklı veya aynı, Alberto Sotio ne çizmişti?

Madonna ve Çocuk İsa, Coppo di Marcovaldo
1265

Çeşitli kaynaklarda Alberto Sozio olarak da adı geçen sanatçının doğum tarihi net olarak bilinmemektedir. Ancak 1187 tarihinde aktif çalıştığı düşünülürse bu yüzyılın ortalarında ya da daha evvel bir tarihte doğmuş olabilmesi muhtemeldir. Spoletolu sanatçı gibi yine aynı yerde başka ustalar da varmış. Bazı özellikleri göz önüne alındığında Spoletan işi olarak bile anılabildiğini belirtmem gerekir, bu da demek oluyor ki 12. yüzyılda diğerlerinden ayırt edici bir şeyler yapıldığı kesindir.

Karalar Meryemi, Alberto Sotio
1187

Peki Alberto Sotio’yu dönem veya tarz olarak bir 50-60 sene sonrasından nasıl ayırabiliriz? Bu yılların İtalyan resminde figürlerin oldukça karikatürvari olduğu barizdir. Uzun ince figürler ya da altın yaldız dışında bu ayırt edici bir özelliktir. Vücudun bütün belirgin kısımları, yerlerinden çıkartılıp tekrar takılabilecekmişçesine çizilmiştir. Figürlerin yüzünde ise fark edilebilen duygular görebilmek mümkündür.

Çarmıha Geriliş, Alberto Sotio
1187

Uzun bir periyoda baktığımızda bu denli farklılıklar elbette insanı şaşırtmamalı. Sonuçta 3-5 yılda bile neler olabiliyor. Ancak yine de birbirleriyle kıyaslandığında insanı düşünmeye de ittiği reddedilemeyecek bir gerçektir. Görüşmek dileği ile..