Macbeth oyunuyla başlayacak olursak Lady Macbeth’in oyuna ilk dâhil olduğu yer, birinci perdenin 5. sahnesidir ve oyun aksiyonel anlamda oraya kadar daha çok anlatımla ilerlemiştir. Olay örgüsündeki kilit noktalardan birinin temelini Lady Macbeth’in okuduğu mektup oluşturmaktadır. Mektup, bu anlamda aksiyonun özetini oluşturur. Buradaki planlanan eylemden anlıyoruz ki, Lady Macbeth’in kafasında öteden beri tasarladığı bir plan yoktur. Bunu olaylar ilerledikçe oluşturacaktır. Bu yönüyle, mektubu okurken verdiği tepkiler, bu anlamda bir hazırlık aşamasıdır. Lady Macbeth’in tüm yapılanmasının ‘kötülük’ olacağını söyleyen bu sahne, karakterin duygusuna da hizmet etmektedir. Lady Macbeth, kadınlıkla kötü olmak arasındaki çatışmayı yaşamaktadır. Doğalda kadın, eylemde ise kötüdür. Aksiyon ilerlemesinde henüz doğrudan  bir katkısı yoktur.

hamlet-ivanov-lady-macbeth-nina-karakterlerinin-oyunlardaki-aksiyon-gelisimi-1acisindan-irdelenmesi-1

Birinci perdenin sonunda Macbeth’i cinayete kışkırtmasıyla Lady Macbeth, aksiyonel karakter özelliğini tam anlamıyla kazanmış olur. Böylece Macbeth’ i yıkıma sürükleyecek olan süreç başlar. Kralı öldürmek gibi bir planı olmadığını öğrendiğimiz Macbeth, karısının kışkırtmasına karşı duramayarak sahne aksiyonu anlamında edilgen bir hale gelir. Lady Macbeth’in vurgusunu en çok güçlendirdiği yer burasıdır. Buradan hareketle oyunun asal kişisi olma edimini kazanır.

İkinci perdenin beşinci sahnesi Lady Macbeth’in düşünsellikten tam anlamıyla fiziksel eyleme geçtiği yerdir. ”Duncan’ın uyurken yüzü babama benziyordu. Yoksa onu ben öldürürdüm.” demesiyle ilk kişisel zaafını belirtir. Bu anlamda aksiyonun değişkenliğini sağlar. Burada oyunun genel anlamda ‘serim’ ine hizmet eder.

Üçüncü perde de Lady Macbeth, aksiyonu ‘dengeleyen’ karakter haline gelir. Macbeth’i sakinleştirir. Bundan önceki ‘kışkırtmalarına’ karşılık , bu ‘sakinleştirmesiyle’ oyunu dengeler. Bu denge diğer unsurların gelişmesi (olay dizisi) açısından da zaman kazanımı sağlar.

Üçüncü perdenin dördüncü sahnesinde Macbeth, dostlarına yemek verir ve birden Banquo’nun hayaleti gelir. Macbeth, ürker. Lady Macbeth’ in oyunun başından beri süregelen ‘ateşleyici’ özelliği burada kaybolur. Delirene kadarki süreye kadar en edilgen halini alır. Davetlilere ‘Bu ona hep olur’ diyerek ‘idare eden’ haline gelmesi aksiyon gelişimin Macbeth aleyhine gelişmesine engel olamayacağının da bir göstergesidir. Burada Lady Macbeth, aksiyonu ‘emniyet’ e alır.

Macbeth - Poster

Son perdede oyunda aradan geçen zamanın etkilerini Lady Macbeth üzerinden görürüz. Burada Lady Macbeth karakteri oyuna kazandırdığı zamanın yanıtını verir. Artık tam anlamıyla aksiyonun tamamlayıcı ögesidir. Delirme belirtileri gösterir. Böylece aksiyon, ilk defa fiziksel olarak kendi üzerinden şekillenir. Artık kan lekesi kendi elindedir. Karakter içselleşmeye başlar ve oyun boyunca en ‘bireysel’ özellikler gösteren biçime gelir. [1]

Martı oyunundaki Nina’da Lady Macbeth’e nazaran daha çok kadınsı özellikler sergilendiği ortadadır. Nina’nın oyuncu olma hayali sahne aksiyonuna hizmet eder. Nina, kadınsı duyguları bastırmak istemektedir. Daha çok mesleki anlamda bir başarı ister. Bulunduğu coğrafyadan ayrılmak, kendini başka bir insan yapmak gibi ütopyaları diyaloglar halinde sahneye hizmet eder. Oyunun bu kısmı hala daha Nina’nın tek başına aksiyonun belirleyici ögesi olduğunun kanıtı değildir.

Nina burada ayağının altına bırakılan ‘Martı’yla oyunun simgesel karşılığını verir. Oyuna adını veren bu sahne Nina’nın aksiyonel devinimi haline gelir. Nina’nın üçüncü perdenin sonunda gelip artık Moskova’ ya gideceğini kesin olarak söylemesi, sonrasında yaşanacak olan zaman atlamasının (iki yıl sonrasının) tabanını oluşturur.

hamlet-ivanov-lady-macbeth-nina-karakterlerinin-oyunlardaki-aksiyon-gelisimi-1acisindan-irdelenmesi-3

Oyunun sonuna doğru Nina’nın evlenip iki çocuk sahibi olması ve peşi sıra Treplev’i görmeye gelmesiyle oyunun duygusal dinamiği artar. Daha çok oyunun çatışmalarını ve öyküsünü özetleyen bir sahne yaşanır. Treplev’ in yazar olma ümidiyle, Nina’nın ünlü bir oyuncu olma ümidi birbirini izler. Oyunun asal çatışmasını açıklamak gibi bir görev edinir Nina karakteri. Yeni yüzyılın yeni insanları için, harcanan çabanın ve umudun karşılıksızlığı, insan emeğine duyulan saygının azalması Nina’nın ağlamasıyla beraber oyunun merkezine oturur.

İnsanın hayalleriyle alay edildiği bir dünyadan şikayet etmeye başlayan Nina için artık gerçek anlamda bir mutluluk görünmemektedir. Nina burada ‘kadın’ kimliğinden ‘bir yönüyle’ sıyrılarak ‘modern çağ insanı’ boyutuna gelir. Ve yazarın eleştirel süreçlerinin merkezine oturur. O sahneye kadar yazarın sözcülüğünü yapan Treplev’ e karşı; Nina artık Çehov’ un sözcüsüdür.

Nina’nın son sahnede eski günlerinin özlemiyle dışarı çıkışı, Treplev’ in intiharına neden olacaktır. Bu anlamda tetikleyici unsur  haline gelir Nina. Nina, karakter olarak ‘kadın ‘ kimliğine geri döner burada. Oyuna adını veren Martı peşinden sahneye gelir. [2]

İvanov oyununun birinci sahnesinde de İvanov karakteri girişteki Borkin’le konuşmasıyla kendi iç dinamiğini belirginleştirir. Çehov oyunlarının, genel iç aksiyonu ve duygu yoğunluğu yüksek oyun kişilerine güçlü örnek teşkil etmektedir. İvanov, Borkin’in sulu şakalarına verdiği huzursuz tepkiyle kendisiyle ilgili done verir.

Borkin’le İvanov arasında konuşmalı geçen sahnede İvanov’ un aksiyonunu Borkin’in ağzından öğreniriz. İvanov’un aciz ve mızmız ithamlarıyla karşı karşıya kalmasıyla, Borkin’in, kendisinin gözü pek olduğunu iddia etmesi yan yana ilerler. İvanov, olumsuz bulunan kişilik özellikleriyle sahneye hizmet eder. İvanov, yaşamındaki mutsuzluktan söz ederken karısının nasıl varlıklı bir yaşamı onunla evlenmeye tercih ettiğini anlatır. İvonov’un iç çelişkileriyle mevcut ekonomik düzen arasında paralellik kurulur. Henüz işçilerin parası ödenmemiştir. İvanov’dan çevresindeki insanların huzursuzluk duyması temel çatışmayı güçlendirir.

İvonov, karakter eylemsizliğiyle de aksiyona hizmet edebilmektedir. Öyle ki, huzursuz tavrıyla çevresinden aldığı tepkimeler sahnelerin aynı çatışmanın üzerine kurulmasına ve sonraki sahnelerin bu çatışmaların çözümünde kilit rol oynamasına yol açmıştır.

İvonov’un huzursuzluğu ve karısıyla arasının bozulmaya başlaması, karakterin iç aksiyon özelliklerinin ilk defa kendi dışında birine yansıması anlamına gelir. Karısı, gerginliği çözebilecek güçte değildir. İvanov, buraya kadar ‘antikahraman’ özelliğini korumaya devam etmektedir. İvanov, yaşadığı ekonomik sıkıntıyla, eve dönme arasında bir bağlantı kurar. Öyle ki İvonov’un mutsuzluğunu artık sahnenin temel dinamiği olduğuna ikna olmaya başlarız. İvanov’un mutsuzluğuna karşı Şaşa’nın ikna çabaları dengeleme unsurudur. Rusya’nın temel ekonomik sorunlarının (yani oyundan bize yansıdığı kadarıyla) İvanov’un üzerinden görmeye başlamamız oyuna açılım kazandırır. Bu açılımla beraber bozulan ekonomik düzenle; İvanov’un yaşadığı içsel yıkım paralel gider.

İvanov, insanların olumsuz yönlerinden rahatsızdır. Karısının Verem olmasını açıklamasıyla; borç senedini uzatma istenci peşi sıra birbirine eklemlenir. İvanov, inatla birey olmanın erdemlerini, yaşadığı olumsuz süreçleri karşısına alarak sergiler. [3]

Hamlet oyununda da Hamlet karakteri olay örgüsüne karşı ‘edilgen’ konumdadır. Babasının ölümünün ardından başlayan evlilik merasimi Hamlet’in iç huzursuzluğudur. Hamlet’in iç huzursuzluğu en başta- İvanov örneğinde görüldüğü gibi- doğrudan aksiyon yöneliminde başat öge değildir. Annesinin, kocasının hemen ölümünden sonra evlenmesi Hamlet’ de herhangi bir kuşku unsuru değildir; ancak sonrasında Horatio’nun babasının hayaletini gördüğünü söylemesiyle hareket noktası kazanacak bir unsur haline gelir. Hamlet, sahne için ‘hazırlayıcı’ etmendir. Öyle ki Hamlet, babasını hayaletiyle konuştuğunda, Hayalet, ona babasının katilinin amcası olduğunu söylediği anda Hamlet ‘içime doğmuştu’ tepkisini verir.

hamlet-ivanov-lady-macbeth-nina-karakterlerinin-oyunlardaki-aksiyon-gelisimi-acisindan-irdelenmesi-4

Hamlet’in hayaletle konuşması ilk ‘kararlı’ eylemidir. Bundan sonraki süreçler çok sağlıklı olmayacaktır onun için. Hayalet, Hamlet’te yeni bir duygu ve yönelim belirler: İntikam. Bu aynı zamanda oyunun temel çatışması ve yeni aksiyon yönelimi anlamına gelmektedir. Hamlet’in hayaletin peşinden gitme kararlılığıyla bunu dostlarından gizleme kararlılığı aynı paralellikte ilerler.

Hamlet’in delirme suçlamalarına savunması sonraki sahnelerin eylem özelliğini hazırlar. Hamlet, aksiyonun merkezine tam anlamıyla gelir. Hala daha olayları etkileyen karakter durumundan çok; olaylardan etkilenen karakter durumundadır. Saraya gelen oyuncularla yaptığı diyalog, Hamlet’in ilk ‘bireysel’ savunularını içerir. Ophelia’yla buluşması ve ona karşı zaten hiçbir duygusunun bulanmadığını itiraf etmesi ilk ‘erkek’ vurgudur Hamlet için. Burada erkek-iktidar ilişkisiyle, varolan tuzaklar sorgulanmaya başlanır. Kral’ın Hamlet’ten, Hamlet’in Kral’dan kuşkulanmasıyla aksiyon ‘mücadele’ halini almaktadır. Hamlet, aksiyona doğrudan müdahale ettiği gibi, olayları etkileyen konumuna gelmiştir.

Hamlet’ in cinayet sahnesini oyunculara oynattırması, oyundaki ‘giz’ i açığa çıkarma bakımından önemli dönemeçtir ancak Hamlet’in deli hali tüm vurgusunu devam ettirir. Burada Hamlet karakteri, tüm olay örgüsünün kendi dışında gelişen oyunun başat ögesi haline gelir. Bunu yapan da kendisi olur. Ancak yine de Hamlet karakterinin ‘kararlı’ bir eylemi yoktur o ana kadar .

hamlet-ivanov-lady-macbeth-nina-karakterlerinin-oyunlardaki-aksiyon-gelisimi-acisindan-irdelenmesi-5

Hamlet’in Polonius’u öldürmesiyle Hamlet’in eylem kararlılığı fiziksel bir aksiyona oturur. O ana kadar onun üzerinde toplanıp da gelişen aksiyon örgüsünün ilk defa Hamlet tarafından yönlendirildiğini görürüz. Annesini sorgulamasındaki düşünsel etken, öldürdüğü zamanki fiziksel etkenle birleşir. Hamlet, bununla birlikte oyunun sonuna kadar neden-sonuç ilişkisini kendisi belirler. Kral amcasıyla olan mücadelesi ‘soğuk savaş’tan çıkıp aktif eylem haline gelir. Hamlet, Leartes’ in zehriyle ölür, tüm gerçeği açığa çıkarır. Bu eylemiyle – genelde trajik kahramanlarda görülen- kendi sonunu kendisi hazırlar.

hamlet-ivanov-lady-macbeth-nina-karakterlerinin-oyunlardaki-aksiyon-gelisimi-acisindan-irdelenmesi-6

Hamlet ve İvanov’ da görülen ortak erkek egemen söylem, birinde toplumsal ekonomik şartlar; diğerinde kurmacalı iktidar biçiminde netleşir. İki karakter de ‘iktidara sahip oldukları noktada erkek’ir. Öyle ki Ophelia-Hamlet ilişkisi de zayıflığını buradan almaktadır. İvanov’ un aynı zamanda proleter işçi sınıfı tepkileriyle birleşen iç yıkımı, ‘erkek’ figürlerin ortaya çıkmasında engeldir. Erkek olgusunu salt iktidar ekseninde değerlendirmeye aldığımızı hatırlatalım. [4]

 

 

[1] W.Shakespeare, Macbeth, Çev:Bülent Bozkurt, Remzi Kitabevi, 2000.

[2] Anton Çehov, Martı, Çev:Aslınur Kara, Antik Yayınları, 2008.

[3] Anton Çehov, Bütün Oyunları-İvanov, Çev: Ataol Behramoğlu, Adam Yayınları, 1984.

[4] W.Shakespeare, Hamlet, Çev: Orhan Burian’ ın çevirisinden sadeleştiren Müjdat Gezen, MSM yayınları, 2004.